Nakon smrti moćnog vizantijskog cara Manojla Komnina (+ 24 septembra 1180. godine.) javlja se i prva pouzdana vijest o banu Kulinu. Te godine uputio mu je pismo Teobald, papski legat i podđakon rimske crkve, žaleći što nije mogao doći da ga lično vidi i da mu preda pismo papino, nego to čini posredno i moleći ga, u istom pismu, da mu pošalje dvojicu sluga i kože od kuna, (pro reurentia beati Petri apostoli et domini pape et pro salute anime vestre). Pismo je adresirano na »Culin magno bano Bosnie«, iako se on sam zove samo »ban bosanski i ban Kulin«. Iz samog teksta pisma ne slijedi ali je vrlo vjerovatno, da je Kulin i od ranije bio ban i da titule koje mu se u pismu daju (nobilis et potens vir) nisu samo stvar tradicionalne učtivosti.

Smrt cara Manojla donijela je osjetno olakšanje svim njegovim protivnicima. Naslednik njegov Aleksije Komnin bio je još maloljetan pa su na vizantijskom dvoru odmah počele spletke i borbe ko će postati regent i u metežu, koji koji takve intrige povlače za sobom, zaboravljeni su mnogi važni državni interesi.

Poslije više od godinu dana spletkarenja na vlast dolazi carev rođak Andronik Komnen, pustolov i beskrupulozan čovjek koji nije ni izbliza pokazao državničku moć koju je imao njegov prethodnik.

Čim su susjedne države osjetile da je prestao pritisak jake Manojlove ličnosti i kad su vidjele rastrojstvo u Carigradu preduzele su sve mjere da sa sebe skinu vizantijski jaram i da iskoriste nevolje carstva za svoje jačanje. Po samoj prirodi stvari nađoše se u zajednici stari neprijatelji Vizantije: Srbi, Mađari i Normani. Odmah u zimu 1180.-1181. zauzeli su Mađari sjevernu Dalmaciju, a malo kasnije i Srem. U savezu sa Nemanjom, a pomagan i od Kulina, koji je postao vazal Ugarske po oslobođenju Dalmacije, mađarski kralj počinje 1182.-1183. veliku ofanzivu protiv Vizantije i to u moravskoj dolini. Zavađene vizantijske vojvode ne dadoše dovoljnog otpora i tako saveznička vojska u svom pohodu stiže sve do Sofije. U tom ratovanju najviše je ojačao Nemanja, koji u ovim prilikama osvoji i trajno zadrža čitavu Zetu, i južnu Dalmaciju. Poslednji zetski vladar, knez Mihailo, ojačao je svoje pozicije poslije pad Nemanjinog oca Dese i držao je pored Zete još i trebinjsku oblast. Koliko je trajala borba između njega i Nemanje nije poznato; tek 20. avgusta 1189. godine javlja se Mihailova udovica Desislava, u pratnji barskog nadbiskupa Grgura i nekih dvorskih ljudi kao izbjeglica u Dubrovniku gdje je predala dubrovačkoj opštini dvije lađe.

Ugovor što ga je sklopila Dubrovačka Republika s Nemanjom i njegovom braćom bio je od velikog moralnog uticaja u slovenskim stranama, te mu je odjek nesumnjivo i Kulinov ugovor sklopljen 29. avgusta 1189. godine.

Pomenutim ugovorom, Kulin se obavezao dubrovačkom knezu Krvašu i svim građanima Republike, da će im biti pravi prijatelj »od sada i do vjeka«, da slobodno pušta dubrovačke trgovce »po mojemu vladaniu«, bez danaka i da će im u svemu ići na ruku. Zakleo se pri tom na » sveto evanđelje«. Sama činjenica da je ovaj ugovor- povelja, pisana srpskim jezikom i ćiriličnim pismom i pominjanjem da je pisana na dan »Usjekovanja glavi svetog Jovana Krstitelja« dovoljno govori o vjerskim ubjeđenjima i pripadnosti bana Kulina, opovrgavajući napade rimske kurije, koja ga je teško optuživala da je bogumil i bogumilski pomagač.

Iz navedenog se vidi da je Kulin ban za vrijeme svoje vladavine imao veoma malo ratnih sukoba, dakle samo kada je 1183. godine sa Mađarima i Nemanjom potiskivao Vizantince iz Srbije. Ostalo vrijeme proveo je na miru uređujući državu. Njegovu spretnost pokazuje način na kojim se bez težih kriza, samim pregovorima i i izjavama oslobodio papinskih optužbi za krivovjerstvo.

Vjersko pitanje u Bosni uvjek je bilo od posebnog značaja; kroz svu istoriju pa do danas, vjerske prilike daju obilježje cjelokupnom životu Bosne i Hercegovine. U srednjem vijeku, kad je vjera bila jedna od glavnih pokretačkih sila ili glavni plašt, kojim su prekrivane druge, većinom nehrišćanske namjere i pokreti, taj pečat na javnom životu Bosne bio je i jači nego danas. Iako su se tim pitanjem bavili mnogi naučnici, mnoge njegove strane ipak nisu dovoljno osvjetljene, i to uglavnom zato, što se rješenju tog pitanja često pristupalo s predubjeđenjima i što je pri njegovom rješavanju postupano jednostrano. Naime, većina pisaca koji su se bavili tim pitanjem, bili su istoričari i teolozi, i oni su vodili računa samo o pisanim izvorima toga doba, a nikako ili vrlo malo o arheološkim i etnološkim činjenicama koje su u vezi ili inače mogu doprinjeti rješenju tog pitanja. Tako se desilo, da su se o vjerskim prilikama u Bosni stvorila suprotna gledišta koja se međusobno isključuju.

Ne upuštajući se sada u detaljniju diskusiju o tom pitanju, jer to treba da bude predmet šireg raspravljanja, ograničimo se samo na na iznošenje kratke istorije vjerske organizacije u srednjovjekovnoj Bosni, ističući one momente koji su od značaja za etničku istoriju Kulina bana i optužbi rimske kurije na njegov račun.

Obično se uzima da je »bosanska crkva« koja je nastala u 12 vijeku, u borbi protiv Mađarske i katoličanstva bila jeretička, bogomilska, patarenska, manihejska i sl., dok su članovi »bosanske crkve« sebe nazivali samo, i nikako drugačije, nego »krstjanima«

Ovo je upravo početak ogorčene i dugotrajne borbe između katoličke i »bosanske crkve«, borbe koja je imala čisto političke ciljeve a vođena na vjerskoj osnovi. Od tog trenutka pa sve do pada pod Bosne pod tursku vlast 1463. godine i dalje, u Bosni postoje uporedo »bosanska« i katolička crkva.

Od početka 13. vijeka katolička crkva nastojala je svim silama da postane državnom vjerom u Bosni, ali joj to nije polazilo za rukom ni onda kad su na bosanskom prijestolju sjedili vladari katolici.

Koliko su ban Kulin i njegove velmože željeli i voljeli katolicizam, pored navedene činjenice govori i ta, da, od potpisivanja pomenute izjave pa do 1221. godine, dakle 17 godina poslije Kulinove smrti, »patareni« toliko namnožili da je papa Honorije III dao 3. decembra 1221. godine svom kapelanu Akonciju neograničeno punomoćje i naredio da pozove ugarskog kralja Andriju II, sveštenstvo i narod u krstaški rat protiv bosanskih »patarena« i onih što ih primaju i brane. Zbog rđavih unutrašnjih političkih prilika u ugarsko-hrvatskoj državi, od tog krstaškog rata nije bilo ništa.

Do pomenutog prvog interesovanja rimskog prijestolja za Bosnu pored navedenih razloga dolazi i zbog doseljavanja u tada čisto srpski elemenat sa istočno pravoslavnom crkvom, rudara Sasa i Romana, dubrovačkih trgovaca i trgovačkih kolonija pri kojima se počinju osnivati najprije dominikanski a potom i franjevački samostani.

Do tada, samo u zapadnom i jugozapadnom dijelu Bosne (livanjski, duvanjski i bihaćki kraj) imala je rimska zapadna crkva određenog uticaja preko splitskih nadbiskupa, ali je čak i u tim rimskim crkvama održan istočni obred i staroslovenski jezik. Iz pisma pape Aleksandra II od 18. marta 1067. godine može se vidjeti da do tada nije bilo razlike između istočnoga i zapadnog bogosluženja i da je rimska crkva istočni obred do tada priznavala vodeći računa o odnosima Bosne prema Carigradu. Istočni je obred u crkvi održan i po Dalmaciji jer još 1198. godine zadarska crkva ne poznaje drugog načina bogosluženja osim grčkog, ali pod vlašću papinom.

Mudro upravljanje države bana Kulina uzburkanim morima ondašnje spoljne politike ni u čemu ne zaostaje za unutrašnim uređenjem i životom u Bosni. Od tada pa sve do ovog našeg savremenog doba ostala je narodna poslovica koja kaže: Od Kulina bana i dobrijeh dana.

Na žalost, ostala je i posledica krivih nauka i krivih učitelja koji su učili, počev od austro-ugarske aneksije i Benjamina Kalaja »nekrunisanog kralja Bosne« tadašnjeg austrougarskog ministra finansija i civilnog upravitelja Bosne, idejnog tvorca i zastpnika teze o »bogomilstvu«, »bosanskoj crkvi«, bošnjacima i bosanstvu pa do savremenih intelektualnih krugova aktuelnih od građanskog rata 1992 koji ove teze usvajaju kao svoje.

Poznat je istorijski stav rimske crkve prema »bogumilstvu« i »bosanskoj crkvi« i njihova tvrdnja da »bogumili i bosanska crkva« odbacuju učenje o Hristovoj božanskoj i ljudskoj prirodi, učenje o Presvetoj Bogorodici, odbacivanje znamenja krsta, odbacivanje poštovanja svetitelja, odbacivanje samog Hristovog vaskrsenja, a nepobitna istorijska dokumenta i pisani spomenici jasno govore da se bosanski vladari kroz svu istoriju pa do pada srednjovjekovne bosanske države pod osmanlijsku vlast, u svojim poveljama pisanim srpskim jezikom i ćiriličnim pismom, pozivaju na krst časni, svoje krsno ime ili krsnu slavu (znamo da krsnu slavu imaju samo Srbi pravoslavne vjere) dokazujući svu netačnost ili čak i krivotvorenje istorijskih fakata vezanih za stavove o »bogumilstvu« i »bosanskoj crkvi«.

Sav školski sistem od 1945. godine, direktno ili indirektno zastupa Kalajevu tezu o postojanju »bosanske nacije«, »bogumilske vjere«, bošnjačkog identiteta ili hrvatsko-katoličkog identiteta Kulina bana i svih poslije njega u Bosni dajući im time sasvim novi smisao, prenebregavajući činjenice zapisane u istorijskim dokumentima i arhivama i čiji smo najmanji dio pokušali ovdje iznijeti kako bi smo dokazali ko je bio Kulin ban, kako se istorija surovo ponavlja i zašto »Bosna šaptom pade«.

Sastavio: Mladen Stjepanović