| |
| |
|
|
Đakon Vladimir Savić |
|
| |
|
|
O porijeklu saza i sevdalinke |
| |
|
|
| |
|
|
|
| |
Govoreći o sazu I. Ćumurija kaže da je „saz stari istočnjački instrument iz porodice tambura“. Ovo je istina jer su svi izgledi „da su najstariji žičani instrumenti lautoidni sa malim telom i dugim vratom“. Ros Dejli objašnjava: „Prvi put ih susrećemo u starom Sumeru pre 5000 godina. |
|
|
|
|
Kasnije ih nalazimo naslikane na grbovima, na pečatima i na statuama iz Vavilona, Asirije, Egipta i zatim u staroj Grčkoj“. Riječ tambura je sumerskog porijekla, pan-tur, i znači „ mali luk“. Cijelo jedno područje na sjeveroistoku Persije se zove Tanbur. Svi instrumenti koji nose kao ime neku varijantu ove riječi ne spadaju u ovu kategoriju žičanih instrumenata („pandura“ je na Kritu duvački, a „Bandir“ udarački instrument sjeverne Afrike) niti svi instrumenti sa malim tijelom i dugim vratom imaju ovo ime, npr. buzuki pripada ovoj porodici ali mu ime potiče od drugog korijena „buzuk“, što znači polomljeno ali i podijeljeno. U ovom slučaju se to odnosi na instrument napravljen od mnogo dijelova umjesto jednog izdubljenog komada drveta, kao što je slučaj sa većinom instrumenata ove vrste, među kojima je i bosansko-hercegovački saz.
Ne zna se tačno kada je saz dobio formu kakvu ima danas. Međutim, osim porijekla da pripada porodici tambura, znamo i ko mu je „otac“, bolje rečeno „praotac“. Riječ je o kopuzu za kojeg se zna da su ga Osmanlije svirale do XVII vijeka. Njegovo ime je danas rijetkima poznato, ali njegovih potomaka ima svuda. On je praotac sazova sa metalnim žicama koji su do sada u upotrebi. Mahmut R. Gazimihal kaže da se ovaj kopuz „rasprostro po Balkanu oko IX stoljeća, čini se prije pojave Turaka u cijeloj Anadoliji“. On ovo i dokumentuje jednim grčkim spisom o alhemiji iz 800 godine gdje se pominje kopuz (ili koboz, kako su ga zvali Mađari) kojeg Grci zovu i pandurion (dakle korijena pan-tur), kao i hrišćanskim mozaicima iz XII vijeka, koji su nađeni u Istanbulu, na kojima se vidi svirač kopuza. Ovi se podaci poklapaju sa rezultatima istraživanja muzeja bosanske krajine. Kustos muzeja Vaso Popović kaže: „Za saz se pouzdano zna da je dospio na Balkan i na naše prostore još tokom IX vijeka“. Jedna druga rečenica Mahmut R. Gazimihal-a da su „azijski elementi a la τουρκος obilovali u Bizantu čak u XI stoljeću” za nas je vrlo indikativna. Sloveni su za tambure znali mnogo prije dolaska Turaka u Anadoliju. Vizantijski istoričar Teofilakt Simokata u svojoj istoriji iz prve polovine VII vijeka spominje događaj iz 592 godine kada su vizantinci u Proponditskom primorju uhvatili tri čovjeka koji su umjesto oružja nosili tambure. Njihova je izjava da su Sloveni i da se kao i njihovi saplemenici u postojbini radije bave pjevanjem nego ratovanjem.
Činjenica je da danas postoji turski saz ili više vrsta bliskoistočnog saza i poseban, bosansko-hercegovački saz. Kad ih uporedimo, očigledno je da između njih postoji bitna razlika. To su dva slična, ali ipak različita instrumenta, odnosno, imaju isti korijen u kopuzu, ali i različit razvoj do današnje forme. Turski se saz pravi i višedjelno (kao buzuki) i jednodjelno sa dubljenim komadom drveta; ima pragove (perdeta) od silka (najlona za ribe) koji se mogu pomjerati u zavisnosti šta svirač svira tj. koji sistem koristi (kod bosankso-hercegovačkog saza pragovi su nepokretni); zatim, ima grupacije odvojenih žica - najčešća je forma (počev odozdo na gore) 3-2-2, sa dvije debele oktavske žice (kod bosansko-hercegovačkog saza žice nisu odvojene međuprostorom, iako danas postoje i takve tendencije); u odnosu na bosansko-hercegovački saz ima različit notacioni sistem (podjelu na kome, velike i male polustepene itd.); rezonantska rupa mu je najčešće sa strane itd.
Dakle, turski saz ima mnogo toga drugačijeg što ga čini specifičnim u odnosu na bosansko-hercegovački saz. Ovo ne znači da turski majstori nisu inspirisali majstore bosansko-hercegovačkog saza. Ipak, treba imati u vidu da je bosansko-hercegovački saz najsličniji mejdan ili ašik sazu, koji je u Turaka nastao najkasnije, kao i činjenicu da je bosansko-hercegovački saz izričito gradski, a u Turaka seoski instrument (u BiH je šargija seoski instrument).
Ovome pridodajemo još jedan „zbunjujući“ fakt, a to su freske na našim crkvama i manastirima na kojima se prikazuje mnoštvo instrumenata za koje se mislilo da se prije dolaska Turaka nisu svirali. Među njima su i kopuz i druge vrste tambura. U Srbiji i Makedoniji je što na freskama, što na minijaturama, prikazano čak šest različitih vrsta lautoidnih instrumenata. Za nas je indikativna treća, iako za primjer mogu poslužiti i ostale grupe: „nekoliko lauta ovalnog, kružnog ili jajastog korpusa, omanjeg ili vrlo malog, sa tankim vratom koji je jedan i po do dva puta duži od tela... na nekima se zapažaju tri žice i pražići za dobijanje tonova. Izvođači stoje držeći laute u manje ili više zakošenom položaju... One pripadaju porodici kopuz, odnosno turske pandore, čiji opisi odgovaraju Saksovoj deskripciji tanbura ili pandura...Na ovim instrumentima se proizvodio metalan, ali i delikatan zvuk“. |
|
|
|
|
| |
Što se porijekla sevdalinke tiče (uostalom kao i porijekla bosansko-hercegovačkog saza), sve češće nailazimo na teze, naučno neutemeljene, tipa - da je ista mogla nastati „kada su istočnjački oblici življenja bili potpunije shvaćeni u onom dijelu stanovništva Bosne koje je primilo islam“. Ovakve i slične tvrdnja su najčešće tendenciozno postavljene i politički obojene. |
|
|
Uticaj islamske kulture na ove prostore je neosporan. On se pored ostalog odnosi i na narodno stvaralaštvo. Ipak, mišljenja sam da u islamskoj kulturi i u uticaju na ove prostore treba razlikovati arapski, persijski i turski uticaj. Iako je islam zajednička religija ovim grupama naroda, ipak su one međusobno različite po mnogo čemu, počev od različitosti arijske i semitske kulture pa sve do razlika unutar arijske kulture Persijanaca i Turaka.
Na prvom mjestu je , svakako, uticaj persijskih klasika-poeta kojima su bili inspirisani pjesnici cjele Evrope, pa tako i Balkana.
Što se uticaja osmanlijske kulture tiče, tu je priča komplikovanija. Jedno je osmanlijska klasična muzika (koja nije samo turska, jer su istu komponovali i Grci i Arapi i Jermeni, već je to klasična muzika Osmanlijskog carstva, a ne Turske koja je nastala u XX vijeku), drugo gradska, varoška pjesma, treće tekijska pjesma mevlevi derviša, četvrto seoska-ruralna pjesma, a peto duhovna, pobožna pjesma. Vjerovatno je svaka od ovih formi ostavila neki trag na sevdalinku. Govoriti o petovjekovnom uticaju osmanlijske imperije nije jednostavno, jer je on višestruk. Pored pomenutih muzičkih tradicija kod Turaka, ne smijemo nikada smetnuti s uma da su isti, pored ličnih osobenosti, naslijedili persijsku, vizantijsku, a onda i arapsku kulturu.
Sve što smo rekli za uticaj Persijanaca i Osmanlija, možemo reći i za uticaj Vizantinaca - Romeja i to, bilo da govorimo o narodnoj, bilo o crkvenoj muzici. Ovaj uticaj hrišćčanske kulture je bio znatno duži od uticaja islamske. Ipak svi ovi uticaji mogu da ustuknu pred činjenicom da su tvorci sevdalinki južni Sloveni, odnosno, da je korijenski, slovenski temelj, najdominantniji. Činnjenica da su Sloveni vezani za Orijent još od prapostojbine, još više doprinosi dubljem uvidu manjkavosti gore navedenih tvrdnji.
Ova problematika čiji su saz i sevdalinka tj. koji narod na njih „polaže pravo“ je, vjerujem, nastala pred rat u BiH 1992 godine. Iz dosada rečenog se vidi da je apsurdno o tome i govoriti, ali ilustracije radi navešću citat iz jedanog prekrasanog članka, danas rijetkima poznatog. Pisao ga je franjevac Augustin Kristić. Istraživanja koja je vršio rađena su u periodu od 1915 do 1919 godine u Kreševu. On kaže: “Uz to ja nisam našao kuće-obitelji, gdje nije bila bar jedna tambura, a u nadpolovičnoj većini bar dvije bugarija i šargija, ili polu saz ili saz“. Mnoštvo imena koje pisac navodi, a koji su svirači i pjevači, 98% su hrvatskog porijekla. Bezbrojni su primjeri sazlija srpskog, romskog ili nekog drugog nacionalnog porijekla. Danas na prste možete nabrojati književnike i etnomuzikologe koji znaju da su sevdalinke pisali Srbi - Laza Kostić, Jovan Ilić i sinovi, J. J. Zmaj, Jakov Ignjatović, Branko Radičević, Janko Veselinović, Aleksa Šantić, Jovan Dučić i dr.
Sasvim je drugo pitanje uticaja melodije i melosa, ali i ono kao takvo je otvoreno. Naime, na cijelom geografskom prostoru Istoka gdje nalazimo modalnu muziku, postoji nekoliko velikih muzičkih sistema koji imaju „dosta tesne istorijske odnose i srodstva: arapsko-persijski od kojeg imamo makame, od vizantijskog ihos, od indijskog rage, sazmugame u centralnoj Aziji itd“. „Svi ti sistemi su srodni...istočni narodi doprineli su stvaranju tih modalnih muzičkih sistema na takav način da je teško da razlučimo koji je čiji i šta kome pripada...sva ta predanja rezultat su međuuticaja i upravo u tome je njihova lepota i njihovo bogatstvo“. Ti maloprije pomenuti međuuticaji jesu „nešto što se posebno ne sviđa ni savremenim muzikolozima tzv. nacionalnih škola, ni političarima, ni onima koji traže čisto, autentično, izvorno, tj. stvari koje ni u bajkama ne postoje“. Nacionalno svojatati sevdalinku i saz (kao što se to dešava danas u slučaju islamskog življa) ili ih nacionalno odbacivati (kako to danas čini pravoslavni i katolički živalj), spada u najveće paradokse istorije muzike.
|
| |
|
|
| |
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
